Saturday, November 21, 2026

सोनवणे मॅडम


सोनवणे सरांसारखे पितृतुल्य छत्र हरपल्यानंतर स्वतःचे पराकोटीचे दुःख गिळून ज्या माऊलीने आमच्यावर छत्र धरले त्या म्हणजे डॉ.सुचेता गोरे-सोनवणे. सरांचे असे अचानक निघून जाणे सोनवणे मॅडमसह आमच्या सर्वांवरच मोठा आघात होता. सरांनी उभारलेली शैक्षणिक संकुले सांभाळणे हे मोठे आव्हानात्मक काम पण अवघ्या काही महिन्यात मॅडमनी सोनवणे सरांनी बसवलेली घडी थोडीशीही न विस्कटवू देता पुन्हा तशीच ठेवण्यात यश मिळवले. यात सर्व विश्वस्थ मंडळ आणि कर्मचाऱ्यांनीही त्यांना मोलाची साथ दिली. आज आमच्या कॅम्पसमधे हजारो विद्यार्थी शिकत आहेत. त्यांच्या उज्वल भविष्यासाठी आपले दुःख गिळून आपल्या सर्वांना एकजुटीने उभे राहावेच लागेल असा त्यांनी निर्धार केला. मुळात सुरुवातीला जेव्हा सोनवणे सरांनी त्यांचे क्लासेस बंद करून सोनवणे कॉलेजची स्थापना केली तेव्हा त्यांच्यासोबत मॅडमलाही पूर्णवेळ साथ देता यावी म्हणून लातूरच्या शाहू महाविद्यालयात रसायनशास्त्राच्या प्राध्यापिका म्हणून कार्यरत असणाऱ्या मॅडमनी २०१२ साली स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. तिथून मग सरांच्या खांद्याला खांदा लावून ज्ञानदानाचे कार्य आरंभवून त्यांनी आमच्या संस्थेच्या विकासात सक्रिय योगदान दिले.


पुढे क्षमा आणि दिग्विजयच्या शिक्षणामुळे त्यांचा पुणे मुक्काम वाढला तरीही अधून मधून त्या उक्कडगांवला येत राहिल्या. दोन्ही लेकरांना स्वतःच्या पायावर सक्षमपणे उभे करून मॅडम आत्ता कुठे थोड्याशा निवांत झाल्या होत्या पण नियतीने त्यांच्यापुढे पुन्हा संघर्ष वाढून ठेवला. विद्यार्थीहित सर्वतोपरी ही भूमिका ठेवून मॅडम काम करताना दिसत आहेत. सोनवणे सरांपश्चात सोनवणे मॅडम आणि आमच्या सर्व विश्वस्थ मंडळाच्या मार्गदर्शनाखाली आमची संस्था यशस्वीपणे मार्गक्रमण करत आहे. स्व.सोनवणे सरांचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी सर्व विद्यार्थी व कर्मचारी पुन्हा नव्या उमेदीने उभारलेत. वैयक्तिक दुःख पदराआड करून लेकरांच्या उज्वल भविष्यासाठी आमच्या मॅडमनी देखील पदर खोचला आहे. भविष्यात सोनवणे कॉलेजचा झेंडा सोनवणे मॅडमच्या नेतृत्वाखाली असाच डौलदारपणे उंच उंच फडकत राहील अशी आशा आहे. हजारो विद्यार्थ्यांवर छत्र धरलेल्या अन शेकडो कर्मचाऱ्यांच्या संसाराची जननी झालेल्या डॉ.सुचेता सोनवणे मॅडमच्या कारकिर्दीस मनःपूर्वक शुभेच्छा.


प्रा.विशाल गरड 

डॉ.चंद्रभानू सोनवणे क.महाविद्यालय, उक्कडगांव.

Thursday, November 19, 2026

किराणा दुकानदार


सध्या बाजारात मॉल आणि मार्टचे फॅड आलंय. यांच्या स्पर्धेत किराणा दुकानदारीचा व्यवसाय करणे मोठे जिकीरीचं झालंय तरीही गावगाड्यातले किराणा दुकानदार अजूनही तग धरून आहेत. किराणा मालाचे दुकान अन त्या दुकानाच्या पाचवीला पुजलेली ती भली मोठी उधारीची वही हे चित्र सगळ्या दुकानात सारखंच. गावातला दुकानदार कुठे पळून जायचाय का ? जसे येतील तसे द्यायचे त्याचे पैसे अशीच काहीशी मानसिकता गावात असते. ते दुकानदारही मोठ्या आशेने अन विश्वासाने कधी पैसे नसतील तर उधार देतात. काही काही तर वर्षभरही थांबतात. नफ्या तोट्याची कसरत सांभाळत ते दिवसभर दुकानात राबत असतात. लहानपणी आजोबासोबत किराणा दुकानात जाणे म्हणजे पर्वणी असायची. तो दुकानदार जेव्हा काही सेकंदात सामानाच्या पुड्या बांधायचा तेव्हा त्याच्या त्या कलेचा हेवा वाटायचा. आजतागायत दुकानदारासारखी पुडी बांधता येत नाही ही खंत आहे. एका दुकानदाराचे दिवसभरात त्याच्याच दुकानात शेकडो हेलपाटे होतात, तो कधीच बसून नसतो, छटाकभर सामान घेण्यासाठीही त्याला त्याच्या जागेवरून उठावेच लागते. लोकांना वरवर जरी हा व्यवसाय सोपा वाटत असला तरी यात खूप मोठे कष्ट आहे. 


किराणा घेण्यासाठी दुकानात गेल्यावर फक्त यादी काढून ती दुकानदाराकडे देवून मस्त काउंटर हात ठेवून आपण थांबायचं, तो किराणा दुकानदार मात्र सर्व माल व्यवस्थित वजन करून, मोजून, पॅक करून आपल्या पिशवीत भरून हातात देतो. इतकी सेवा करूनही लोकांना मात्र स्वतः ट्रॉली घेवून, त्यात वस्तू टाकून कार्डने पेमेंट करण्यात मोठेपणा वाटतो. जास्तीच्या वस्तू मस्त सजवून धजवून लाईटच्या प्रकाशात ठेवल्या की आपले मन आपसूक तिकडे आकर्षिले जाते, त्यात MRP पेक्षा कमी किमती मोठ्या अक्षरात लावलेल्या पाहून तर किती घेवू आणि किती ठेवू असेच होते. बड्या कंपन्यांच्या मॉलमधले सर्व व्यवहार रोखीने होतात तसेच जास्तीचा माल थेट उत्पादित कंपनीकडून खरेदी केल्याने MRP पेक्षा कमी किमतीत विकूनही त्यांना परवडते. पण गावकुसात शे पाचशे उंबऱ्याच्या गावात दुकान असणारा किराणा दुकानदार दर आठवड्याला तालुक्यातील भुसार बाजार पेठेत जाऊन मोजका माल आणत असतो त्यातही त्यातलाच काही माल उधारीवर द्यावा लागतो. खेडेगावात उधाऱ्या कशा असतात अन किती वेळेवर लोक देतात यावर एक स्वतंत्र लेख होईल. अशाही परिस्थितीत आपला किराणा दुकानदार गावासाठी सेवा पुरवत राहतो याची जाण ठेवायला हवी.


दुकानदाराचा ग्राहक रोज त्याच्या दुकानासमोरून जाणारा असतो म्हणून तो त्याला नेहमी चांगलाच माल देतो तसे मॉलमधे आपण स्वतःच वस्तू निवडून घेतो म्हणून मग नंतर काही अडचण आल्यास तक्रार करायला सहसा आपण तेवढ्यासाठी मॉलमधे जात बसत नाहीत. समजा आपल्याला दहा गोष्टी घ्यायच्या आहेत ज्या गावातील किराणा दुकानात १००० रुपयात मिळतात पण त्याच वस्तू मॉलमधे फक्त ८०० रुपयांत मिळतात. झालं एवढा डिस्काउंट आहे म्हणाल्यावर गाडीत २०० चं पेट्रोल टाकून आपण आपल्या बायकोसोबत मार्टमधे जातो. आता ज्या दहा वस्तू घ्यायच्या असतात त्या तर घेतोच पण अजून जास्तीच्या पाच सहा वस्तूही घेतो. काऊंटरवर बील होते १५००. जे काम गावात १००० रुपयात भागणार होते त्यासाठी आपले १७०० रुपये खर्च झालेत हे सहज लक्षात येत नाही. कोणी कुठून खरेदी करावी ही ज्याची त्याची वैयक्तिक आवड पण अडी नडीला उधारीवर किराणा देणाऱ्या किराणा दुकानदाराकडूनही जर आपण सगळा माल रोखीने घेवू लागलो तर तेच किराणा दुकानदार उद्या आपल्या खेडेगावतही मेगा मार्ट उभा करतील.


आपल्या लहानपणी किराणा दुकानाच्या काउंटरच्या काचेच्या आतल्या वस्तू बघण्यात आणि काचेच्या बाटल्यातील गोळ्या बघण्यात जे सुख अनुभवायला मिळायचे ते आता मॉलमधे ढीगभर लावलेल्या चॉकलेटमधेही नसते. आजही गावगाड्यात लेकरांच्या हातावर कुणी पाहुण्याने पैसे टेकवले की दुसऱ्याच क्षणात गाडी थेट जवळच्या किराणा दुकानावरच जावून थांबते. लहानपण आणि किराणा दुकानाचे एक वेगळेच नाते आहे. प्रत्येकाच्या जीवनात किराणा दुकानाच्या आठवणींचा एक स्पेशल कप्पा असतो. पैसे नसतानाही दुकानातल्या गोळ्या बिस्किटांच्या बाटल्यांकडे पाहत उभारलं की तो दुकानदार त्या भरणीचे झाकण उघडून त्यातून दोन गोळ्या हातावर टेकवायचा तवा तो गावातला सर्वात मोठा समाजसेवकच वाटायचा. हल्ली मॉलमधे असे कधी होते का?  हा लेख वाचताना तुम्हाला तुमच्या गावतल्या ज्या किराणा दुकानदार आणि त्याच्या दुकानाची आठवण होईल त्या दुकानाचे नांव, गावासहित कमेंट करा; किराणा दुकानदारांची एक सुंदर यादी तयार होईल. 


हल्ली लोकांकडे पैसा भरपूर आलाय पण गावातल्या किराणा दुकानदाराकडे उधारीने अन मोठ्या मॉलमधे मात्र रोखीने खरेदी करण्याची वृत्ती मात्र अजून तशीच आहे. गावातला पैसा जर गावातच फिरला तर गावचे अर्थकारण मोठे होण्यास मदत होईल. शेवटी आपलेच व्यावसायिक आपल्या सुखदुःखात सामील होत असतात, अडीअडचणीला धावून येत असतात. गणपणी आले त्यांनी पट्टी फाडायची, जयंत्या आल्या त्यांनी पट्टी फाडायची, जत्रा, उरुस आले त्यांनी पट्टी फाडायची अन मग जेव्हा आपल्याला सणावारांची, लगीन सराईची मोठी खरेदी करायची असते तेव्हा मात्र आपण मोठ्या मॉलमधून खरेदी करून आपल्याच दुकानदाराची अर्थव्यवस्था टरा टरा फाडायची. ऐसा कैसा चलेगा साहब. आज घडीला खेडेगावातील किराणा दुकानदार खूप कष्टाने व्यवसाय करत आहेत. उधारी सारखा आजार जडलेला असतानाही थोडक्या भांडवलावर ते दुकान चालवत आहेत.


आपल्या बापजाद्यांनी ज्या दुकानाच्या उधारीवर लेकरं बाळं मोठी केली. आज तीच लेकरं मोठी होवून खरेदीसाठी मात्र मॉलमधे चालली. गावातील तीन पिढ्यांना किराणा दिलेली ती दुकानं मात्र आजही तिथंच आणि तशीच उभी आहेत, गोरगरीबांच्या घरातली चूल चालावी म्हणून. मॉल आणि मार्टच्या जमान्यात अजूनही किराणा दुकानदारी करणाऱ्या प्रत्येक किराणा दुकानदारास विशाल गरडचा सलाम. 


प्रा.विशाल गरड.

लेखक तथा लोकव्याख्यानकार.

Friday, November 13, 2026

पिग्मी एजंट


पतसंस्था आणि मल्टीस्टेटच्या धमण्या म्हणजे पिग्मी एजंट असतात. सकाळ किंवा संध्याकाळ प्रत्येक दुकानदाराच्या काउंटरवर यांची ठरलेली भेट आणि वेळ असते. यायचे, पिग्मी पुस्तक घ्यायचे, त्यावर नोंद करायची अन दुकानदाराने दिलेली नोट खिशात घालून दुसऱ्या दुकानदाराकडे जायचे. बस हर रोज यही काम. ऊन,वारा, पाऊस या कशाचीही तमा न बाळगता हे गोळा केलेली कॅश सहिसलामत पतसंस्थेपर्यंत पोहोचवतात. प्रत्येक व्यवसायीकाला शंभर-दोनशे-पाचशे रुपयांसाठीचा हेलपाटा यांच्यामुळेच वाचतो. स्वतःचे गांव करून परगावी जाऊनही त्यांना कॅश आणावी लागते. अचानक जर कुणाला कॅशची मदत लागली तर स्वतःच्या जबाबदारीवर ते मदतीला धावून जातात. शहरात तर महिला सुद्धा हे काम अभिमानाने करतात. होतकरू पोरांसाठी स्वतःचा व्यवसाय, शेती सांभाळून फक्त सकाळी तास दोन तास आणि संध्याकाळी तास दोन तास काम करून कमाई करून देणारा हा एक चांगला जॉब आहे. 


आम्ही लहान असताना हेच पिग्मी एजंट एक पिवळे किंवा लाल बुक घेवून सायकलवर यायचे. एक सेकंदात त्यावर रक्कम लिहून सही करून ती चिठ्ठी काऊंटरवर ठेवून निघून जायचे. त्यांनतर मशीन्स आल्या ज्यातून प्रिंटेड चिठ्ठी निघायची आता तर मोबाईल एप्समुळे ते अजूनही सोपे झाले. गांव व शहरात अनेक पिग्मी एजंट स्वतःच्या पायावर उभे राहून कुटुंबाचा आधार बनलेत. हिशोबाला पक्के असलेले हे मोहरे त्यांच्या आयुष्यात कधीच अपयशी ठरत नाहीत. जेवढी जास्त पिग्मी गोळा होईल तेवढे जास्त कमिशन महिन्याकाठी मिळणार असल्याने ते कधीच कामाचा कंटाळा करत नाहीत. उलट काही काही पिग्मी एजंटतर पुण्या मुंबईला कंपन्यांत दहा पंधरा हजारांवर काम करणाऱ्या पोरापेक्षा गावात राहून जास्त पगार पाडतात. गावातील सगळ्या व्यावसायिकांची खरी ब्यालन्स शीट यांनाच ठाऊक असते. कोण कर्ज फेडेल आणि कोण बुडवेल याचाही अभ्यास त्यांचा तगडा असतो त्यामुळे बऱ्याच पतसंस्था फक्त पिग्मी एजंटच्या शिफारशीवर कर्ज देतात आणि बरेच ठेवीदार फक्त पिग्मी एजंटच्या विश्वासावर ठेवी ठेवतात. 


एका विहिरीत किती नळाचे पाणी आणायचे हे पिग्मी एजंट च्या हातात असते. कर्जदाराला तर पिग्मी कम्पलस्लरीच असते पण एक पिग्मी एजंट स्वतःच्या वैयक्तिक संपर्कावर देखील अनेक व्यावसायिकांची खाते उघडून पतसंस्थेचा नफा वाढवतो. चढत्या महागाईत व्याजदारात वाढ झाली, संस्थेच्या नफ्यात वाढ झाली पण पिग्मी एजंटला मिळणारी टक्केवारी मात्र अजूनही २ आणि ३ टक्क्यांच्या पुढे जाईना हे दुर्दैव. एवढ्याशा टक्केवारीवर संस्थेसाठी प्रचंड कष्ट घेवून राबणारे पिग्मी एजंट हे ग्रामीण अर्थकारणातले खरे योद्धे आहेत. प्रत्येक व्यावसायिकाचे ते खरे अर्थमित्र आहेत. समाजातील या घटकाबद्दल फारसे कुठे लिहिले गेले नाही म्हणून आज त्यांच्या सन्मानार्थ चार शब्द लिहू वाटले. लक्ष्मीचे वाहक असणाऱ्या तमाम पिग्मी एजंटांना माझा सलाम. 


प्रा.विशाल गरड

लोकव्याख्यानकार

Wednesday, November 4, 2026

गोष्ट एका शस्त्रक्रियेची.


दिनांक १२ सप्टेंबरला मला आणि बार्शीचे प्रसिद्ध सर्जन डॉ.राहुल मांजरे यांना बार्शीत पुरस्कार होता त्यासाठी म्हणून मी पांगरीहून आधी डॉक्टरच्या गाडेगांव रोडवरील साईसंजीवनी मल्टी स्पेशालिटी हॉस्पिटलमधे पोहोचलो. कार्यक्रमाला जरा उशीर असल्याने ओ.पी.डी बघत बघत आमच्या गप्पा सुरू होत्या. इतक्यात मला एक आठवण झाली. माझ्या जांघेतील वरचा भाग बऱ्याच महिन्यांपासून फुगीर वाटत होता, मला वाटायचे ढेरी असल्याने त्याचे फॅट असेल ते. पण गेल्या काही महिन्यात मी माझे वजन कमी केले आणि मग ते अधिक ठळक दिसू लागले. त्याचा मला कसला त्रासही वाटत नव्हता. मग त्यादिवशी सहज डॉक्टरला म्हणालो “डॉक्टर एकदा तुमच्या डोळ्याखालून घाला” दुसऱ्याच मिनिटात डॉक्टर म्हणले झोपा टेबलवर, सर्रकन चड्डी खाली केली अन म्हणाले खोखा, मी दोनदा खोकलो आणि लगेच डॉक्टर म्हणाले “सर, तुम्हाला हर्निया आहे, आणि दोन्ही बाजूला आहे” हे ऐकून मी जरा घाबरलोच कारण हर्नियाबद्दल एवढी काय मला माहिती नव्हती. मग मांजरे डॉक्टर मला रिलॅक्स करत म्हणाले “सर, घाबरू नका, मागे कधी काही वजन वगैरे उचलण्याने कमकुवत स्नायूचा पडदा फाटून आतड्याचा काही भाग असा खाली येतो म्हणून तिथे फुगीरपणा दिसतो. तुम्हाला जेव्हा १५-२० दिवस निवांत वेळ असेल तेव्हाच ऑपरेट करू. छोटे ऑपरेशन असते ठीक होईल, त्याआधी सोनोग्राफी करून घ्या.” त्यानंतर पुरस्कार वितरण सोहळ्यातील कार्यक्रमातही ती गोष्ट माझ्या डोक्यात घोळत राहिली. 


पुढे काही दिवसांनी मग माझे मित्र बार्शीचे निष्णात रेडिओलॉजिस्ट डॉ.मनोज जाधव यांच्याकडे सोनोग्राफी केल्यानंतर त्यांनी अचूक निदान करून सांगितले की दोन्ही बाजूला इंग्विनल हर्निया आहे. आता ऑपरेशन कधी करायचे प्रश्न पडला कारण ऑपरेशन नंतर मला किमान २० दिवस आराम हवा होता. कॉलेज सुरू होते मधूनच मेडिकल रजा टाकून करणेही योग्य वाटले नाही. तसेच ऑक्टोबर महिन्यात दिल्लीला अटल भूषण पुरस्कार घेण्यासाठीही जायचे होते म्हणून मग दिवाळीच्या सुट्ट्यात ऑपरेशनचा निर्णय घेतला. काहीजणांनी पुणे मुंबईला लेप्रोस्कोपिचा पर्याय सुचवला पण मांजरे डॉक्टर म्हणाले यावर ओपन सर्जरीच प्रभावी ठरेल. मला माझे शरीर अजून किमान ५० वर्ष तरी लोकव्याख्यानाच्या सेवेत कार्यरत ठेवायचे आहे म्हणून त्याच्या भल्यासाठी जे काही करावे लागेल ती करायची मी तयारी ठेवली. आत्ता मला त्याचा त्रास नसला तरी भविष्यात होईल म्हणून मग दिवाळीच्या सुट्ट्यात ऑपरेशन करण्याचा निर्णय घेतला.


दिनांक १ नोव्हेंबरला सकाळी साईसंजीवनी हॉस्पिटलमधे ॲडमिट झालो. एक्स रे, रक्त तपासण्या झाल्या अन ओटी साठी मला तयार करण्यात आले. आजवर जन्मापासून माझ्या शरीराला एकदाही सलाईन लागले नव्हते अन आज थेट शस्त्रक्रिया होणार होती. मी मनाने खंबीर होतो पण ऑपरेशन नाजूक जागेवर असल्याने मनात किंतू परंतु होते जे मांजरे डॉक्टरनी काढून टाकले. साई संजीवनीच्या सुसज्ज अशा ओटीमधे मी माझ्या ओटी पोटावरची शस्त्रक्रिया करण्यासाठी पाऊल टाकले. आत गेल्या गेल्या भूलतज्ज्ञाचा चेहरा जरा ओळखीचा वाटला लगेच ते जवळ येवून म्हणाले “सर, ओळखलं का?” मी ओळखून म्हणालो “अरे, नयन्या तू हितं कसा” तो म्हणाला “इथेपण सेवा देतो सर. आज गुरूची सेवा करण्याचा योग आलाय.” नयन आमच्या उक्कडगांव कॉलेजचा विद्यार्थी त्याला पाहून माझा आत्मविश्वास आणखीन वाढला. त्यात डॉ.राहुल मांजरे यांनी ओपीडी मधे एकदम फ्रेश माहोल ठेवला. डॉ.नयन बरबडे यांनी कंबरेत भुलीचे इंजेक्शन दिले अन काही सेकंदात पाय जड झाले, मांजरे डॉक्टरांनी शस्त्र उचलली आणि हर्नियासोबत युद्ध सुरू झाले. मस्त जुनी गाणे लावून, गुणगुणत डॉक्टर ऑपरेशन करत होते. काय काय करतात ते सांगत होते. मी मात्र भुलीमुळे जणू आभाळात इंद्रदरबारात बसून हे सगळे पाहतोय अशीच फीलिंग येत होती. त्यादरम्यान मी काय काय बरळलो असेल हे डॉक्टरलाच ठावूक. माझे शरीर आतून बघणारा हा पहिलाच डॉक्टर. प्रचंड हुशार, निष्णात आणि अनुभवी. अगदी डोळे मिटून निर्धास्त त्याच्या हातात आपले शरीर सोपवावे असा. जनरली तासाभरात ऑपरेशन होत असते पण डॉक्टरनी तब्बल दोन तास ऑपरेशन केले. सोबतीला रूपेश, राकेश आणि नयन होतेच. हर्निया दोन्ही बाजूला असल्याने आणि त्या जागेवर फॅट जास्त असल्याने थोडा वेळ लागला. उसवलेलं शरीर व्यवस्थित शिवून झाल्यावर त्यांनी मला फोटो काढून दाखवला आणि म्हणाले डन.


ऑपरेशन करत असताना जेव्हा डॉक्टरनी मला सांगितले “सर, खूप दिवसापासून तुम्हाला हर्निया होता” तेव्हा माझ्या जवळ येवून डॉ.नयन म्हणाला की “व्याख्यान करताना तुमचा बोलण्याचा आवेश मला माहित आहे. बेंबीच्या देठापासून पोटतिडकीने तुम्ही विचार मांडता पण तसे बोलताना त्याचा प्रेशर आतड्यांवरही पडू शकतो म्हणून हर्निया वाढत गेला असावा, तुम्ही लक्ष दिले नाही.” त्याने निदर्शनास आणून दिलेली ही गोष्ट मला पटली. गेल्या पंधरा वर्षांपासून मी प्रबोधन क्षेत्रात काम करतोय.  वाड्या वस्त्यांवर, खेडो पाडी जावून लोकजागरण करतोय. सगळीकडेच चांगल्या माईक सिस्टीम असतील असे नाही. त्यातच माझे सर्वाधिक कार्यक्रम खुल्या मैदानात आयोजित होत असल्याने सभागृहाच्या तुलनेत तिथे बोलण्यासाठी जास्त शक्ती पणाला लावावी लागते. बोलण्यातला आवेश हाच माझ्या वक्तृत्वाचा दागिनाही आहे. कधी कधी बोलून झाल्यावर खाली बसताना त्याजागी थोडेसे अवघडल्यागत व्हायचे पण ते फार मायनार होते म्हणून लक्ष नाही दिले. काम कोणतेही असू द्या, त्यासाठी आपला देह खर्ची घालावा लागतो. मला उद्भवलेला हा हर्निया कदाचित व्याख्यानांचीच देण होती. शेवटी ओटीमधून बाहेर काढून राकेशने मला सहा नंबरच्या स्पेशल रूममधे शिफ्ट केले.


जस जशी भूल उतरत गेली तशा वेदना वाढत गेल्या. एक स्त्री तिच्या प्रसूतीदरम्यान किती वेदना सहन करू शकते याची जाणीव झाली. गमतीने मी विराला म्हणलो सुद्धा “हे बघ माझं सिझर झालंय” पुढे दोन दिवस मी झोपूनच राहिलो. तिसऱ्या दिवशी मग थोडा उभारण्याचा प्रयत्न केला. चालताना एक एक पाऊल टाकण्यासाठी सुद्धा संघर्ष करावा लागला. आजारपणात कुटुंबियांचे तीव्र प्रेम अनुभवायला मिळते. जेव्हा आपल्या शरीराला काही होते किंवा आपण आजारी पडतो तेव्हा फक्त स्वतः डॉक्टरच नाही तर घरातले सगळे कुटुंबीयही डॉक्टरची भूमिका पार पाडत असतात. आई आणि बायको म्हणजे तर देवाने तुमची काळजी घेण्यासाठी दिलेले वरदान आहेत हे समजते. माझी शुश्रूषा करताना आई आणि विराने खूप काळजी घेतली. ऑपरेशन नंतरही डॉ.राहुल मांजरे रोज सकाळ संध्याकाळी राउंडला येऊन आपुलकीने विचारपूस करून जायचे. साईसंजीवनी या हॉस्पिटलमधे खरंच हा माणूस रुग्णांना विज्ञानरूपी संजीवनी देवून जीवदान देतोय यावर विश्वास बसला.


बार्शी सारख्या शहरात खूप मोठे धाडस करून माझे प्रिय मित्र डॉ.राहुल मांजरे-पाटलांनी अगदी पुण्या मुंबईच्या तोडीचे सुसज्ज असे मल्टीस्पेशालिटी हॉस्पिटल उभारले आहे. ते स्वतः मोठे सर्जन असूनही डॉक्टर म्हणून थोडाही मोठेपणा किंवा आविर्भाव नाही, प्रचंड डाऊन टू अर्थ पर्सनॅलिटी. मला बेडवर टाकल्यावर ते व्हिजीटला आले तेव्हा हाताखाली शंभर दीडशे स्टाफ असणारा माणूस स्वतःच बेडचा हँडल फिरवत तो बेड टेकून बसण्यासाठी वरती कसा करायचा हे दाखवत होते. माझ्यासारख्या लेखकाच्या नजरेतून हे सुटले नाही. गोर गरीब रुग्णही आपल्या दारातून परत गेला नाही पाहिजे म्हणून शासनाच्या अनेक योजनांच्या माध्यमातून ते रुग्णांवर मोफत उपचारही करतात. हॉस्पिटलची स्वच्छता, थ्री स्टार हॉटेलसारख्या रुम, CEO परेश मनलोर, राकेश बाबर यांसह सगळा पॅरामेडिकल स्टाफ व त्यांची रुग्णांसोबतची वर्तणूक फॅमिलीवाला फिल देणारी होती. डिस्चार्ज देताना डॉक्टर म्हणले की “सर, मी इथेच हॉस्पिटलच्या वरती राहायला आलोय. सकाळी नाष्टा करायला या”. त्यांच्या हॉस्पिटलसह घराचाही पाहुणचार घेवून आम्ही पांगरीकडे प्रयाण केले. मित्र, आप्तेष्ठ, हितचिंतक आणि नातेवाईकांची हॉस्पिटलमधे वर्दळ वाढू नये म्हणून जास्त कुणाला सांगितले नव्हते. आता आज डिस्चार्ज आहे म्हणून मग कृतज्ञ भावनेतून हा अनुभव शेअर करतोय. तुम्हा सर्वांचे प्रेम, आशीर्वाद आणि पाठबळाच्या जोरावर लवकरच तंदुरुस्त होवून पुन्हा शब्दांच्या सेवेत रुजू होईल. 


विशाल गरड.

लोकव्याख्यानकार.

Thursday, October 22, 2026

गोष्ट एका स्वप्नपूर्वीची

सन २०१० साली मी पहिल्यांदा अकलूजला गेलो होतो तेव्हा स्मृतीभवनजवळून जाताना माझ्या सोबतच्या सहकाऱ्याने सहज सांगितले होते की “ही बघ ही हितलं लय मोठं सभागृह हाय. आरं हितं लय मोठं मोठं कार्यक्रम व्हत्यात. हजार दिड हजार माणूस मावतंय ह्यात. लय दिग्गज माणसं ह्या सभागृहात बुलुन गेल्याती बाबा. सहकारमहर्षी शंकरराव मोहिते पाटलांच्या नावानं आसलेल्या या स्मृतीभवनला लय मोठा ऐतिहासिक वारसा हाय. ह्यवढं मोठ्ठं सभागृह आपल्या जिल्ह्यातच न्हाय तर अख्खा राज्यात सुद्धा नसल.”

त्याने सांगितलेली ही माहिती ऐकूनच स्मृतीभवनबद्दल नेहमीच माझ्या मनात आकर्षण राहीलं होतं. पुढे प्रबोधन क्षेत्रात काम करत असताना राज्यासह देशाच्या अनेक नामवंत सभागृहाच्या भिंतीवर माझे शब्द उमटले असतील पण स्मृतीभवनमधे जाण्याचा योग कधी आला नव्हता परंतु आज तब्बल १६ वर्षांनी हेच स्मृतीभवन मला ऐकण्यासाठी आलेल्या श्रोत्यांनी भरून ओसंडून वाहिलं हे पाहून मन कृतार्थ झालं.


महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात आजही अकलूजच्या स्मृतीभवनचे नांव सुवर्ण अक्षरांनी अधोरेखित आहे. या व्यासपीठाने अनेक दिग्गज कलाकार आणि वक्ते घडवले आहेत. या लोकव्याख्यानकाराचे शब्द ऐकण्यासाठी एवढ्या मोठ्या संख्येने उपस्थित राहिल्याबद्दल समस्त अकलूजकरांचे आणि इतकं भव्य आणि दिव्य लोकव्याख्यान आयोजित केल्याबद्दल शिक्षण प्रसारक मंडळ संचलित, जिजामाता कन्या प्रशालेचे सहृदयपूर्वक आभार. 


विशाल गरड (लोकव्याख्यानकार)

२१ ऑक्टोबर २०२६, स्मृतीभवन अकलूज.

Saturday, October 3, 2026

दुष्काळाच्या उंबरठ्यावर.

​

१९७२ नंतर पहिल्यांदाच आपली पिढी दुष्काळ पाहणार आहे. स्विमिंग टॅंक मधे पोहणाऱ्या, टब बाथमधे आंघोळ करणाऱ्या, शॉवर खाली बसणाऱ्या पिढीला दुष्काळ समजून सांगणे कठीण काम आहे. हाही लेख त्यांच्या दृष्टीने शेअर वगैरे करण्याचा, जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा नसू शकतो. त्यांनी जे कधी अनुभवलेच नाही त्यांची अनुभूती तरी त्यांना कशी होणार म्हणा. एखाद्या नर्तिकेने मारलेल्या चार पाच ठुमक्यांना मिलियन व्हू देणाऱ्या पिढीकडून दुष्काळाच्या उपाययोजना म्हणून लिहिलेला वैचारिक लेख जनमानसात व्हायरल करण्याची कितपत अपेक्षा ठेवावी ? असो तरीही उंबऱ्याच्या आत पाय ठेवायच्या आधी समाजप्रबोधन म्हणून काही गोष्टी पोट तिडकीने मांडाव्या वाटत आहेत म्हणून या विशाल गरडचा हा लेखप्रपंच. महाराष्ट्र सध्या भयंकर संकटाच्या सीमारेषेवर उभा आहे इथे सरकारसहित सर्वांनीच गांभीर्याने विचार करावा लागणार आहे. “सध्या गिलासात पाणी हाय म्हणून मजा सुरू हाय, जवा ती संपल ना तवाच घशाला कोरड पडणार हाय”. मग आपण कधी जागे होणार आहोत?


नोकरदार वर्गाने गावाकडे शेती करणाऱ्या भाऊ बंधांची काळजी घ्यायला हवी. एरवी धान्यांची चुंगडी पाठवणाऱ्या हातांनाच आत खरी मदतीची गरज भासणार आहे. जास्त काही नाही पण प्रत्येक नोकरदाराने किमान त्याच्या शेतकरी भावांची जरी थोडी काळजी घेतली तरी त्याला मोठा दिलासा मिळणार आहे. सरकारने देखील हजारो लाखो कोटींच्या योजनासाठीचा पैसा फक्त काही महिने दुष्काळ उपाययोजनासाठी वापरावा. कितीही वाईट परिस्थिती आली तरी पाण्यावाचून माणसं मरतील एवढी वेळ कधीच आपल्यावर येणार नाही. बंद बाटल्या विकणाऱ्या कंपन्या धांद्यासाठी परदेशातूनही पाणी आणतील, आता दुष्काळात त्यांचीही किंमत ३० रुपये, ५० रुपये होवू नये म्हणजे मिळवले. 


कमी पावसामुळे हिवाळ्याला यंदा सुट्टी मिळणार असून इथून पुढे आपल्याला आठ महिन्यांचा उन्हाळा अनुभवायचा आहे. या दुष्काळात खरीप तर हातचा गेलाच पण रब्बीसुद्धा जावून हजारो हेक्टरवरील फळबागाही जाणार आहेत. पिण्याच्या पाण्याची तहान कशीही भागवता येईल पण सांडपाणी आणि शेतीचे पाणी आजपासूनच काटकसरीने वापरायला सुरुवात करायला हवी. धरणे आणि तळ्याच्या भरोशावर तर राहून अजिबात चालणार नाही कारण अतिवृष्टी होवूनही ती मार्च एप्रिललाच तळ गाठतात आणि तसेही त्यात ४०% हून अधिक गाळ आणि वाळूच असल्याने त्या पाणी साठ्यांची क्षमता तशीही फार कमी झाली आहे. शहरात तर सरासरी दर दोन तीन प्लॉटपैकी एकाकडे बोअर आहे, एका बाटलीत घातलेल्या हजार नळ्याचा उपसा दुष्काळात किती तग धरेल? त्यामुळे त्यांनीही उगं घरी बोअर आहे म्हणून पाण्याचा वारेमाप वापर टाळावा. 


श्रीमंतांचे काय ते परदेशात जाणून राहतील, जिथे मुबलक पाणी आहे तिथे विस्थापन करतील पण गुरा ढोरात जीव अडकलेला गरीब शेतकरी त्यांना वाऱ्यावर सोडून जाणार नाही. येणाऱ्या दुष्काळाचे भान ठेवून गावातील सर्वांनीच पैसा पाणी काटकसरीने वापरायला हवा. सण उत्सव येतच राहणार आहेत त्यासाठी लाखो रुपयांची उधळण करून ऐन दुष्काळात मदतीसाठी इतरांकडे हात पसरावे लागतील. फक्त मिरवणुकासाठी गावपातळीवरचे युवक वर्गण्या गोळा करून सरासरी २ ते १० लाख एका रात्रीत बुकणा करून टाकत आहेत त्याने फक्त त्यांची झिंग होतेय पण पोटापाण्याचे काय? तोच पैसा जर वाचवून ठेवला असता तर किमान त्या गल्लीतील, गावातील दुष्काळग्रस्तांना काहीतरी मदत करता आली असती. भविष्याचे भान आणि जाण असणारी युवा पिढी निर्माण होणे ही काळाची गरज असणार आहे त्यासाठी प्रबोधन हाच एकमेव पर्याय असेल. 


कोरोना काळ जसा काहीजणांसाठी सेवा तर काहीजणांसाठी धंदा होता तसाच हा येणारा दुष्काळ सुद्धा असणार आहे. सरकारने देखील अवास्तव खर्चांना कात्री लावून तो निधी शेतकऱ्यांसाठी वळवायला हवा. माणूस हुशार प्राणी आहे सहज विस्थापन करून जगू शकतो पण मुक्या जीवांचे काय? राज्यातील पशूधन वाचवणे काळाची गरज आहे जर या दुष्काळात त्यांची जीवितहानी झाली तर मग पुढच्या वर्षी सर्वांना कृत्रिम केमिकल मिश्रित दूध प्यावे लागेल. पाण्याची भूजल पातळी लांब ४००, ५०० फुटाखाली जाईल. तरीही जमिनीची चाळणी करत बोअरवेलच्या गाड्या महाराष्ट्राच्या छाताडावरून फिरत राहतील. शेतात पाणी मुरवण्यासाठी कधी १० हजार खर्च न केलेले जमिनीतील पाणी उपसण्यासाठी आता लाखो रुपये खर्च करतील. काही टॅंकरवाले माफक दरात सेवा देण्यासाठी पुढे येतील तर काही पैसे छापण्यासाठी माफियागिरी करतील. ज्याची त्याची निती ज्याच्या त्यांच्यासोबत राहील. 


नैसर्गिक संकटांना सर्वांनी मिळून, एकजुटीने सामोरे जायला हवे. संकट मानगुटीवर बसल्यावर शहाणे होण्यापेक्षा ते दाराबाहेर आहे तोवरच शहाणे होणे सर्वांच्या हिताचे आहे. ज्या गावाजवळ एकही तळे नाही आणि नदी नाही त्या गावांचा उन्हाळा तर आज पासूनच सुरू झालाय असे समजावे. लोक डिझेल पेट्रोलसाठी, दारू, तंबाखूसाठी जसे तडफडतात तसे आता पाण्यासाठी तडफडावं लागणार आहे. “पाणी आडवा, पाणी जिरवा”. “पाणी जपून वापरा” असे संदेश देणाऱ्या संस्था आणि व्यक्तींचे आजवर आपण किती ऐकले ? आता झकमारून त्यावरच जास्त काम करावं लागणार आहे. आपल्या गावाकडे जेवढं तळ्यात पाणी असतं तेवढं तर फक्त एका मुंबई शहराला एका दिवसाला हागायला लागतं मग विचार करा महाराष्ट्रातील सर्व शहरांना दिवसाला किती पाणी लागेल? भयाण वास्तव आहे हे, काळाचा रोख ओळखून वागा जनहो. वैयक्तिक हेवेदावे, राजकीय जातीय मतभेद बाजूला सारून तहानलेल्या जीवांसाठी एकजुटीने काम करूयात आणि दुष्काळाला तोंड देवूयात. वाटलीच भगवंताला आपली काळजी तर अधून मधून तो अवकाळी सरी बरसवेल तोवर आपण आपल्या माणुसकीच्या सऱ्या बरसवूयात. 


प्रा.विशाल गरड.

लोकव्याख्यानकार, चित्रकार तथा लेखक. 

Monday, September 21, 2026

सोनवणे सरांना अखेरचा सलाम.

​

सोनवणे सर या जगात नाहीत यावर अजूनही विश्वास बसत नाही. अभाळाएवढा माणूस पण असा एका क्षणात संपावा हे माझ्या मनाला न पटणारं आणि न सुटणारं कोडं आहे. एखादा माणूस आत्महत्या करून मेला की त्याचे अनेक तर्क वितर्क निघतात. वाऱ्यासारखे अंदाज मांडले जातात पण असे होणे नैसर्गिक असते. जेव्हा जाणारा माणूस कुणालाही काही न सांगता गुपचूप यमदेवाकडे मृत्यूचे तिकीट बुक करतो तेव्हा तो या प्रश्नांची उत्तरे द्यायला बांधील नसतो. मुळात सोनवणे सर म्हणजे सिंहाच्या छातीचा माणूस होता. दगड धोंड्याच्या माळावर भव्य दिव्य शैक्षणिक संकुल उभारलेला दूरदृष्टी शिक्षणतज्ज्ञ, भौतिकशास्त्राचा नामवंत प्राध्यापक, आयुष्यात कितीतरी हजार संकटांना एकटा भिडलेला योद्धा व त्याच संकटांना निधड्या छातीने तोंड दिलेला मातब्बर बंदा. अशा माणसाने डोक्यात गोळी घालून आयुष्य संपवणे हे निव्वळ अनाकलनीय आहे. मृत्यू हे अंतिम सत्य आहे ते स्वीकारावेच लागते. जड जातंय, मन लागत नाही, स्वप्न भंगल्याची प्रचिती येतेय पण तरीही ते स्वीकारावेच लागेल. 


मला उमगले होते की माझ्या सारख्या माणसाचा जन्म नोकरी करण्यासाठी नाही. विधात्याने माझ्या हातून खूप मोठे प्रबोधनाचे कार्य उभारण्यासाठी मला निर्मिले असावे. पण जेव्हा सोनवणे सरांसोबत मी जोडलो गेलो, त्यांची स्वप्न माहीत झाली तेव्हा फक्त या एका माणसामुळे मी प्राध्यापकी पेशा स्वीकारला अन बघता बघता १५ वर्ष सरली पण एवढ्या कालखंडात एकदाही अशी जाणीव झाली नाही की मी कुठे नोकरी करतोय. असे का? कारण सोनवणे सरांनी मला कधी तसे वागवलेच नाही. पुत्रवत प्रेम केले या माणसाने. सर्वच कर्मचाऱ्यांना ते संकल्प परिवाराचा सदस्य मानायचे. माझ्या स्वाभावामुळे तर मी त्यांच्या कुटुंब, नातेवाईक आणि मित्र या सर्वांचाच निकटवर्तीय आहे. भविष्यात अजून खूप काही करून, एक वेगळी उंची गाठून त्या उंचावरून सरांना सॅलुट करायची इच्छा होती पण सरांनी ती अपूर्ण ठेवली. “सर, ती उंची तर मी गाठेलच पण मागे वळून पाहिल्यावर आम्हाला तुमचा निर्जीव पुतळा नको होता, तुम्हीच जिवंत हवे होतात ओ. काय करून बसलात हे सर”.


सर उक्कडगावला आले की मी कुठे इकडे तिकडे असलो तरी सोबत चहा पिण्यासाठी ते बोलवायचे. कितीतरी वेळ आम्ही केबिनमधे निवांत गप्पा मारत बसायचो. खूप साऱ्या गोष्टी करायचो पण त्यांनी कधी त्यांच्या खोल मनात जे काही रुतून बसले होते ते रिकामे केले नाही. त्यांच्या चेहऱ्याकडे बघून कधी कधी जाणवायचे तेव्हा विचारायचोही, मग मिश्किल हास्य करून ते वेळ मारून न्यायचे. आर्थिक स्थैर्य म्हणाल तर संस्थेच्या स्थापनेपासून एकाही कर्मचाऱ्यांची पगार कधी थांबली नाही. महिन्याच्या १० तारखेच्या आत ते पगार करायचे. एकवेळ अनुदानित महाविद्यालयाच्या पगारी मागे पुढे होतील पण आमच्या विना अनुदानित एकाही कॉलेजच्या पगारी आजतागायत कधीच रखडल्या नाहीत. तशी तजवीज ते करूनच ठेवायचे. शिक्षकतज्ज्ञ सोनवणे सर एक उत्तम अर्थतज्ज्ञ देखील होते. पैसा पेरण्याची दानत ठेवणारे ते धैर्यशील होते अन वेळप्रसंगी लाखो रुपयांवर पाणी ओवाळून टाकण्याची धमकही त्यांच्यात होती. दानशूरपणा म्हणाल तर शेकडो गरीब विद्यार्थ्यांना दत्तक घेवून त्यांनी डॉक्टर इंजिनिअर बनवले काहींच्या तर एम्बिबियसचीही फी सरांनी भरली. मोठी संस्था चालवायची म्हणलं की लय बारीक बघून चालत नाही हे त्यांना चांगलं ठाऊक होतं म्हणूनच आजवर परमुलुखात जावूनही त्यांनी यश मिळवून दाखवले अन ते टिकवूनही ठेवले. 


माझ्या वैयक्तिक आयुष्यात सन्मानाचे जेवढे केवढे मोठे कार्यक्रम झाले, सोहळे झाले त्या प्रत्येकात मी सोनवणे सरांना आदराचे स्थान दिले. मुळात मी जे काही स्थान आज निर्माण केले त्याला पहिली पायरी त्यांनीच तर दिली होती. माझ्यातल्या वक्त्याची व लेखकाची ते नेहमीच प्रशंसा करायचे. मी करत असलेल्या प्रबोधन सेवेचा त्यांना अभिमान असायचा. माझ्या व्याख्यानाच्या मुलुखगिरीला त्यांनी नेहमीच बळ दिले, प्रोत्साहन दिले मी देखील त्याची जाणीव ठेवून कॉलेजचे नांव कधीच माझ्यापासून दूर नाही केले. अलीकडे मी चहा सोडला होता पण कधी कधी डिकासीन घ्यायचो मग सर देखील फक्त मला सोबत व्हावी म्हणून सगळ्या स्टाफला डिकासीन सांगायचे. २०१७ साली वडील इलेक्शनला उभे असल्याने मी त्यांना १० दिवस विनापगारी सुट्टी मागितली तर माझा अर्ज केराच्या टोपलीत टाकून मला पगारी सुट्ट्या दिल्या. व्याख्यानाच्या निमित्ताने फेब्रुवारी महिन्यात कधी ज्यादा रजा पडायच्या पण त्याबद्दल आजतागायत त्यांनी कधी ब्र नाही काढला. अशा एक ना शंभर आठवणी आहेत त्यांच्यासोबतच्या. सगळ्या सांगत बसायचं म्हणलं तर हा लेख अजून दसपट मोठा होईल.


सरांचा खूप विश्वास होता माझ्यावर. कॉलेजमधे काहीही मॅटर झाला की ते एकदा तरी माझ्याशी डिसकस करायचे. “सर, तुम्हाला काय वाटते ?” या त्यांच्या प्रश्नावर मी दिलेला सल्ला ते निर्विवाद मान्य करायचे. आमच्या महाविद्यालयात झालेल्या कितीतरी धोरणात्मक निर्णयाचा मी साक्षीदार आहे. ०३ सप्टेंबरला मी त्यांना म्हणालो होतो सर, माझ्या रिटायरमेंटच्या कार्यक्रमाचे तुम्ही अध्यक्ष असणार आहात. तेव्हाही आभाळाकडे हात करत ते हसले होते. १२ सप्टेंबरच्या रात्री त्यांच्यासोबत माझे बोलणे झाले होते तेव्हाही मी तब्येतीची विचारपूस केलेली, कुणास ठाऊक होते तोच त्यांच्यासोबतचा माझा अखेरचा कॉल ठरेल. १५ सप्टेंबरच्या सकाळी मी माझ्या नियोजित लोकव्याख्यानाला जाण्याची तयारी करत असतानाच सर गेल्याची दुर्दैवी बातमी समजली अन इतरवेळी खंबीरखट्ट असणारा मी तास दीड तास हातपाय गाळून बसलो, तोंडातून शब्द फुटत नव्हते. क्षणात कुणीतरी पायाखालचा आधार काढून घ्यावा अन डोक्यावरचे छप्पर काढून टाकावे असंच काहिसं झालं होतं. 


सरांचे असे अकाली जाणे जसे आमच्यावर आघात आहे त्याहून जास्त त्यांच्या कुटुंबियांवर आहे. दिग्विजय अजूनही शिक्षण घेतोय, वडिलांच्या मागे त्यांचा सगळा व्याप सांभाळण्याची क्षमता त्याच्यात आहे. शून्यातून बलाढ्य साम्राज्य प्रस्थापित केलेल्या कर्तृत्ववान बापाचा वारसा त्याच्याकडे आहे. तसेच प्रेम, वात्सल्य आणि संस्काराची शिदोरी देणारी आई म्हणजेच सोनवणे मॅडम त्याच्या पाठीशी आहेत. दुःख बाजूला सारून सरांची स्वप्न सावरण्यासाठी आता सर्वांनीच सज्ज होणे गरजेचे आहे. तीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरू शकते. आज जरी सोनवणे सर आमच्यातून शरीराने निघून गेले असले तरी त्यांचा विचार आम्ही कायम जिवंत ठेवणार आहोत. गेल्या १५ वर्षात मी सोनवणे सरांबद्दल जेवढे काही लिहिले असेल ते शब्द त्यांचे अस्तित्व कायम अधोरेखित करत राहतील. मुळात तो माणूसच एक पुस्तक होता. जे कोणी या सोनवणेरूपी पुस्तकाच्या सानिध्यात आले त्याच्या आयुष्याचे सोनेच झाले. मी देखील त्यातलाच एक.


फिजिक्स मधला मोशन चॅप्टर शिकवताना सर बंदुकीच्या गोळीचे उदाहरण द्यायचे, तीच गोळी त्यांच्या डोक्याचा छेद घेईल असा विचार कधी त्यांच्याही स्वप्नात आला नसेल पण तो अस्तित्वात कसा आला ? याचे स्पष्टीकरण द्यायला आज सर जिवंत नाहीत. सोनवणे सर म्हणजे फक्त हजारो विद्यार्थ्यांना डॉक्टर इंजिनिअर बनवलेला व्यक्ती नसून शेकडो प्राध्यापक तयार करणारी ती कंपनी होती. सोनवणे नावाच्या फॅक्टरीत तयार झालेले कित्येक प्राध्यापक आज लातूर पॅटर्न खांद्यावर घेवून चालत आहेत ये सब उन्हीकी बदौलत है. असा माणूस पुन्हा होणे नाही. प्रिय सोनवणे सर, या प्रा.विशाल गरडचा तुम्हाला अखेरचा सलाम. 🥹🫡


विशाल गरड 

लोकव्याख्यानकार 

सोनवणे मॅडम

सोनवणे सरांसारखे पितृतुल्य छत्र हरपल्यानंतर स्वतःचे पराकोटीचे दुःख गिळून ज्या माऊलीने आमच्यावर छत्र धरले त्या म्हणजे डॉ.सुचेता गोरे-सोनवणे. ...