Friday, May 5, 2017

| पाईपलाईन ©

प्रत्येक शेतकऱ्याच्या जिवनातला हा एक अविभाज्य घटक असतो. माझ्या काॅलेजसमोर मोठं तळं आहे या तळ्यातुन शेतात पाईपलाईन नेण्यासाठी हरएक शेतकरी प्रयत्न करतो. आज सकाळी सकाळी काॅलेजला जाताना हि पाईपलाईन पाहुन मनात एक छान विचार आला. मग काय बसलो कि तिथंच लिहित. तळ्यातल्या पाण्यावर शेतातली पिकं फुलवुन उत्पन्न काढण्याचा विचार प्रत्येकजण करतो किंवा विहीरीचे पाणी सगळ्या शेतात फिरवण्यासाठी पाईपलाईन महत्वाचीच असते. मोकाट पाणी पद्धतीपेक्षा हि कितीतरी पटीने उपयुक्त असते. माणसाच्या आयुष्यातही अशा पाईपलाईनी असतात काही जन्मजात असतात तर काही आपल्याला तयार कराव्या लागतात. जन्मजात पाईपलाईनी ह्रदयातलं रक्त आपल्या शरिररूपी शिवारात फिरवतात परंतु विचार फिरवणारी पाईपलाईन मात्र आपणाला स्वतःलाच तयार करावी लागते. हि पाईपलाईन करताना विचारांचा मुख्य स्त्रोतही तितकाच महत्वाचा असतो तो स्त्रोत किती मोठा, किती खोल आणि किती सामर्थ्यवान आहे यावरच आपलं वैचारिक उत्पन्न अवलंबुन असते; नाहीतर दुष्काळात कोरड काय उपयोगाची. मी सुद्धा असंच करतो, कुठेतरी एखादे चांगल्या विचारांचे तळे साचलेले दिसले कि विचारांची पाईपलाईन मी माझ्यापर्यंत टाकुन घेतो. आजवर वेगवेगळ्या विचारांच्या अनेक पाईपलाईनी मी माझ्या मेंदुशी जोडल्या आहेत. ती पाईपलाईन फुटु नये म्हणुन मध्ये-मध्ये एअर वाॅल पण टाकले आहेत. जेणेकरून आयुष्याच्या या फिरस्तीत अनेक वाटसरूंना देखील त्यातुन तृप्ती मिळावी. माझ्या विचारांच्या कोरड्या विहिरीत आता बऱ्यापैकी पाणीसाठा साचलाय; भर दुष्काळातही हा पाणीसाठा मला जिवंत ठेवील यात शंका नाही. मी इकडुन तिकडुन जमवलेल्या या पाणीसाठ्यात आता ईतरांनीही पाईपलाईनी टाकल्या आहेत. शब्दांच्या आणि विचारांच्या पाईपलाईनींचे हे अखंड जाळे असेच वाढत जावो.

लेखक : प्रा.विशाल गरड
दिनाक : ०५ मे २०१७

Thursday, May 4, 2017

| साधी माणसं ©

शेळके बापु गरड बापुंना म्हणत आहेत, "च्यायला ह्ये आवकाळ गाबणं कधी संपतंय कुणास्ठाव, किर्तीका, रोहिण्या कधी सुरू व्यत्यान्या आसं झालंय".
बापु, यंदा जवारी जरा निवांत पेरावी म्हणतुय "आगात धाऊन, रबी पडुन" म्हंत्यात तसं; पण औदांची लेकरं पार सटी सक्रातीपतोर पेरत्याती राव. च्यायला ह्या प्रिरतीमीनी समदं चकीरच बदलुन टाकलंय बगा...मग थोडासा पाॅझ घेऊन आमच्या घराच्या दारातल्या वडाच्या झाडाकडं बघुन "औंदा नाय काय फटं हाणायचं?"
शेळके बापुंकडे मळणी यंत्र आहे त्यांचा तो पारंपारीक व्यवसाय आहे म्हटलं तरी चालेल. आयुष्यात जवारीची पहिली मळणी मी यांच्याच मशनीवर बघीतली. त्यांनी सुरू केलेल्या या व्यवसायावर त्यांच्या मुलासह नातवानेही पकड बसवली आहे. हा सर्व प्रपंच शेतकरी, पाऊस आणि पिकांवर अवलंबुन असल्याने त्यासंदर्भातला त्यांचा अभ्यास तगडा आहे.
हि दोन जिगरी दोस्त मंडळी सांच्यापारी रोज आमच्या दारात गप्पा हाणत बसतात. यात त्यांच्या काळातल्या आठवणींना रोजच उजाळा दिला जातो. काही झालं तरी हरिणाम सप्त्याचा, भजनी मंडळाचा आणि ह.भ.प महाराजांचा विषय चर्चील्या शिवाय यांच्या गप्पा पुर्णच होत नाहीत. आज नुकताच अवकाळी पाऊस पडुन गेलता म्हणुन वरिल विषय ऐकायला मिळाला. अधुन मधुनही  मला वेळ मिळेल तसा त्यांचे जुनात साहित्य मी अनुभवत असतो. जे कोणत्याच पुस्तकात वाचायला मिळत नाही ते मला या दोन बापुंच्या गप्पांत मिळते. हल्लीच्या माॅडर्न घरांच्या रचनेत म्हाताऱ्या माणसांचे स्थान गायब झालंय. बहुतांशी जणांना त्यांचा सहवास आवडेनासा झालाय म्हणुनच वृद्धाश्रमे हाऊसफुल्ल झालीत.
घरातल्या वृद्धांनी खुप दिवस बघीतलेले असतात म्हणुनच घराचा बंगला झाला आणि दारात गाडी आली तरी त्यांच्यातला  साधेपणा तसाचं जिवंत राहतो. अशी साधी माणसं घरात असली कि लहान मुलांना संस्काराची टिव्हिशन लावायची गरज पडत नाही, हे काम आजी आणि आजोबा खुप मस्त करतात. सरतेशेवटी एवढंच वाटतं कि, घरात संस्कार शिकवणारी चार पुस्तके कमी असली तरी चालतील पण संस्कार सांगणारी एक दोन तरी बुजुर्ग माणसे असायलाच हवीत.

लेखक : प्रा.विशाल गरड
दिनांक : ०४ मे २०१७

Tuesday, May 2, 2017

| पंक्चर ©

प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी असं टायर वर्कसच्या दुकानात बसुन आपल्या गाडीची पंक्चर काढताना पाहिलेलीच असते. खरं म्हणजे अत्यंत कष्टाच्या जिवावर उभारलेला हा धंदा जितका गरजेचा तितकाच तो दुर्लक्षीत सुद्धा. आज तर कोणालाही उद्योग उभा करायचा असेल तर सायकल दुकान किंवा पंक्चर काढायचं दुकान हा ऑप्शन जरा लांबच असतो. याला कारणही तसंच आहे.
चाकाच्या छोट्याश्या छिद्रातुन बाहेर पडणारी हवा थांबवण्यासाठी १२-१३ चा पाना, १४-१५ चा पाना, १६-१७ चा पाना, १८-१९ चा पाना, ३ टामी, एक हातोडी, वाल डाय, कानस, सुलोचन, कात्री, कच्च रबर, आणि हवा. यांच्या योग्य क्रमाच्या वापरातुन पंक्चर झालेलं ट्युब हवाबंद करण्याचा आटापीटा एका पंक्चरवाल्याला करावा लागतो. अतिशय कष्टाचे काम आहे हे. हात चालवल्याशिवाय हातात पैसे येत नाहीत. मला सायकलची पंक्चर दोन रूपयापासुन तर दुचाकीची पंक्चर दहा रूपयापासुन असतानाची आठवते. महागाईमुळे हेच दर आता सुधारित झाले आहेत परंतु तरिही टायर वर्क करणाऱ्या दुकानदारांना त्यातुन म्हणावा तसा नफा मिळत नाही. त्यात अजुन आता ट्युबलेस टायरमुळे तर पंक्चर धंद्याला पार बुच्चनच बसल्यासारखं झालंय.
आज काॅलेजहुन पांगरीला येताना माझी दुचाकी अचानक पंक्चर झाल्याने येडशीच्या हरिभाऊच्या ढाब्याजवळील विनोदकडे पंक्चर काढण्यासाठी थांबलो होतो. तो त्याचे काम करत होता आणि मी माझे. समोर दिसणाऱ्या प्रत्येक कृतीकडे निरखुन पाहण्याची माझी सवय इथेही शांत बसली तर नवलंच. एवढ्याशा प्रसंगातुनही मी एक गोष्ट शिकलो; कि संकटांना तोंड देत पुढे चालत असताना मनात भरलेली प्रचंड आत्मविश्वासरूपी हवा कधी-कधी पंक्चर होऊन बाहेर पडु लागते तेव्हा वेळीच पंक्चर काढुन ध्येयाचे अंतर लवकरात लवकर पार करायला हवे. तसेच नुसती पंक्चर काढुन न थांबता तो काटा अजुनही तसाच टायर मध्ये रूतलेला असेल तर पुन्हा पंक्चर होण्याची शक्यता असते. तेव्हा असल्या गोष्टीही टायरच्या आत हात फिरवुन तपासुन पहायला हव्यात. टायर तपासणे सोप्पे पण अशी माणसे तपासणे महाकठीन असते. टायर मध्ये अति आणि कमी हवा असणे दोन्हीही चांगले नसते तसेच माणसातही अति आणि कमी आत्मविश्वास दोन्हीही चांगली नसते. म्हणुनच आपली सुद्धा हवा आपण वेळोवेळी चेक करायलाच हवी अन्यथा जिंदगीचे टायर खराब व्हायला वेळ लागणार नाही.

लेखक : प्रा.विशाल गरड
दिनांक : ०२ मे २०१७

Wednesday, April 19, 2017

| उतराई ©

भिमा बगाडे, निर्मला बगाडे या मातंग समाजातील कष्टकरी दाम्पत्याला आज मी काॅलेजला जाताना लिफ्ट दिली. उन्हाच्या कारात हे जोडपं रोज पिंपळवाडीच्या शिवारात हळदीचा सोरा वेचण्यासाठी जातं. कालपण काॅलेजहुन येताना मी त्यांना पांगरीपर्यंत ट्रिपल सिट घेऊन आलतो. दोघांच्या डोक्यावर दोन मोठी चुंगडी होती हे ओझं घेऊन ती दिवसाकाठी रोज सोळा किलोमिटरची पायपीट करतात. आजही सकाळी मी नेहमीप्रमाणे पांगरीहुन काॅलेजला निघालो असता. उक्कडगांवच्या घाटावर हि जोड चालत निघालेली दिसली; मी गाडी थांबवुन त्यांना बसवलं.
गाडीवर बसल्यावर भिमा भाऊ बोलाय लागले. "आव धाकलं मालक, आसल्या उन्हाच्या कारात तुम्ही आमच्यासाठी गाडी थांबीवली राव. कालपण तुमच्यामुळच लवकर गेलाव घरी नायतर रात झाली आस्ती आम्हास्नी बगा" मी भिमा भाऊ ला मध्येच थांबवत म्हणलो "भिमा भाऊ मला मालक वगैरे म्हणु नका, मिळालेल्या आयुष्याचे आपणच आपले मालक असतो जरी भुतकाळात कोणी तुम्हाला चार घास दिले असतील तरी ते तुमच्या कष्टाचे फळ होते हे लक्षात असुद्या; मी तुमच्या लहाण मुलासारखा आहे" त्यावर भिमाभाऊ उत्तरले " न्हाय पण आमच्या तिन पिढ्या तुमच्या घरात जगल्यात, आमची आय झुंमका म्या गुडग्याएवडा आसल्यापसुन तुमच्यात शेण झालवट करत व्हती, आता तुम्हास्नी आठवत नसलं पण तुमचं पंजुबा नाना आन् आजुबा बापुंनी आमाला लई संभाळलय बगा आन् आता दादा, आण्णा बी लई जिव लावत्यात. म्हागल्या महिण्यात तुमच्या घरचं सरपान फोडल्यावर आण्णांनी चाहा पाजुन चारशे रूपये दिलतं बगा.
या व अशा कित्येक मातंग समाजातील दांम्पत्यांनी भुतकाळात फक्त भाकर तुकड्यावर केलेल्या कामांची उतराई आजच्या घडीला त्यांचे पाय धुतले तरी फिटणार नाही. प्रेम आणि जिव्हाळा यांच्या वाणीत ठासुन भरलेला आहे तो जाणुन घ्यायचा असेल तर प्रत्येकाने एकदा त्याना प्रेमाने जवळ करायला हवे. जुनी जाणती हि माणसं उपकार कधीच विसरली नाहीत, अडाणीपणा पदरी पडला असला तरी शहाणपण कधीच विसरली नाहीत.

लेखक : प्रा.विशाल गरड
दिनांक : १९ एप्रिल २०१७

Saturday, April 15, 2017

| बुट पाॅलिश ©

बुट पाॅलिश हा बड्या शहरातील लोकांचा रोजचा विषय आहे परंतु चपला वापरणाऱ्यांसाठी तो कधीमधीचा विषय असतो. तसंच काही माझंही आहे. पाच वर्षापुर्वी घेतलेल्या रेड चिफला अजुनही पाॅलिस करून वापरतोय. घेतल्यापासुन फक्त तिनदा पाॅलिश केलाय. उद्या एका हाय प्रोफाईल कार्यक्रमात हजेरी लावण्यासाठी बुटाडं पाॅलिश करून घ्यायची होती म्हणुन आमच्या पांगरीच्या ज्योतीर्लिंग फुट वेअरचे संचालक नितीन रामगुडे यांच्याकडे गेलो होतो. बुट पाॅलिश करणे हा नितिनचा पारंपारिक व्यवसाय आहे आणि माणसांच्या डोक्याला विचारांची पाॅलिश करणे हा माझा छंद आहे. आमची क्षेत्र वेगवेगळी असली तरी पेशा एकच आहे.
आपण आरशापुढे गेल्यावर जितक्या तल्लिनतेने चेहऱ्यावर मेकअप करतो त्याहिपेक्षा जास्त मन लावुन नितीन बुटाला पाॅलिश करत होता. मी आपलं शेजारी बसुन एकटक त्याच्या कृतीकडं पाहत होतो. खरंतर चेहरा चमकण्यासाठी जेवढी सौदर्य प्रसाधनं तोंडावर थापावी लागतात त्यापेक्षा जास्त सौदर्य प्रसाधनं बुट चमकवायला वापरली जातात. साधी क्रिम, कलर क्रिम आणि चमक क्रिम या तिन्ही क्रिम अधुन मधुन बारका ब्रश, कलरचा ब्रश आणि चमक ब्रश वापरून बुटाला लावाव्या लागतात. सलग दहा मिनीटांच्या अथक प्रयत्नातुन फुफाट्यात मळलेला बुट लग्नातल्या नवरदेवासारखा चमकायला लागतो.
बुटाडांच्या पाॅलिश एवढीच मनाची पाॅलिश सुद्धा तितकीच महत्वाची असते. यात वेगवेगळी पुस्तके आणि प्रेरणादाई माणसं विविध क्रिम सारखी कामं करतात. दुसऱ्यांच्या मनावरची धुळ झटकुन त्यांचे व्यक्तिमत्व चमकवण्यासाठी आणि ऊसवलेली मने शिवण्यासाठी आपणही कधीतर चांभार व्हायला हवे. बुटावर नुसती क्रिम लावुन बुट चमकत नाही त्यावरून पुन्हा-पुन्हा फिरवलेल्या ब्रशमुळेच त्याला चकाकी मिळते तसेच आपल्याही आयुष्यात फक्त पुस्तक घेऊन किंवा विचार ऐकुण आपली मनं चमकत नसतात तर परत-परत त्या विचारांचे अनुकरण केल्याने आणि पुस्तकांचे चिंतन केल्याने मनाला झळाली मिळते.
जसे मळलेले पाय पाॅलिश केलेल्या बुटात झाकुन जातात तशेच मळलेली मने आणि विचारही सुंदर चेहऱ्या मागे झाकले जाऊ शकतात. परंतु असं करण्यापेक्षा आपण आपल्या डोक्यातल्या विचारांनाही सतत पाॅलिश करत रहायला हवे जेणेकरून ते चकाकत राहतील आणि इतरांनाही चमकवत राहतील. शेवटी बुटाच्या पाॅलिश पेक्षा आणि चेहऱ्याच्या मेकअप पेक्षा डोक्यातल्या मेंदुला चांगल्या विचारांची क्रिम लावुन त्यावरून अनुकरणाचे ब्रश सतत फिरवत राहिल्यानेच समाजात आपले व्यक्तीमत्व चमकत राहते.

लेखक : प्रा.विशाल गरड
दिनांक : १५ एप्रिल २०१७

Wednesday, April 12, 2017

| जत्रा ©

सायंकाळची येळ मी, राहुल्या, काक्या, बंड्या आन् किट्या टु व्हिलरवर येडाईच्या जत्रला निघालाव. पांगरी ते येडाई रोड मुंग्यावनी वाहत व्हता. दर दुन तीन गाड्यागणीस एकांद्या गाडीत आराध्यांचा ताफा आसायचा. जहांजा आन् संबळाचा आवाज दुमदुमत व्हता. उक्कडगांवच्या घाटातुन वरी गेलं किच येडाईच्या बुरजाचं दर्शन झालं. दर्शन घेणं बोतच नाय; ही तोबा गर्दी. नुसतं डोंगराकडं बगुनच हात जोडलं आन् थेट येरमाळ्याच्या जत्रत घुसलावं. स्वतःचं व्यक्तिमत्व, मानसन्मान, आब ईबात, वळख पाळख, गाडीच्या हँडलला आडकुन जत्रचा आनंद घ्ययला माझ्या लहाणपणीच्या सवंगड्यांसोबत "पंचमीचं चांदणं चमकतंय लकलका आंबा खेळती झोका" ह्ये गाणं गुणगुणत रस्त्याकडंच्या दुकानांकडं बगत-बगत आमराईकडं निघालाव. काय-काय बगु, कुठं-कुठं बगु आन् काय-काय घिऊ नुस्ता धिंगानाच डोस्क्यात. जत्रतल्या सगळ्यात मोठ्या पाळण्यात बसणं, मौत का कुआ बघणं, तमाशाची आण पिच्चरच्या टुरींग टाक्यांची पोष्टरं बघतं बसणं, लईच भुक्याजल्यावर काॅन्ट्री करून आंडा आम्लेट खाणं आन् पुना राह्यलेल्या पैशात कलिंगडावर ताव मारणं, टुरींग टाकीजचा पिच्चर वावरात झुपुन बघणं हे समदं केल्याबीगीर येडाईच्या जत्रला गेल्यावणीच वाटत नाय.
गेल्या-गेल्या मोठ्या पाळण्यात बसुन एकदा समदी जत्रा डोळ भरून बगायची मग तासंतास हारेक दुकानावरून विंडो शाॅपिंग करत फिरायचं. खिशात फक्त मोजकंच पैशे ठिवायचं त्येज्याशिवाय तारांबळीची मजा येत नव्हती. येटीएम मदी बक्कळ पैसा व्हता पण जत्रत तसलं नखरं चालत न्हायतं म्हणुन हजार रूपयाच्या दहा दहाच्या नोटावर जत्रा उरकायची. साबणात गोल काडी टाकायला, बंदुकीनं फुगं फोडायला, कुडमुड्यावर पैसं लावायला ह्या दहा रूपड्याची लई मदत व्हयची.
आज जत्रत लई मनसोक्त फिरलो पण
भोंगे आन् पिपाण्यांच्या आवाजानं कान किर्रर्र झालं, ब्रेक डान्स मधल्या पाळण्यांनी आंग मोकळं झालं, गोल पाळण्यात वर जाताना मजा ययची पण खाली येताना पोटात गोळा ययचा आन् पायातला जिव छाताडात जायचा. मौत का कुव्या समोर कसल्यातरी गाण्यावर कसल्यातरी बाया नाचत व्हत्या त्येना बघायलाच माणसांची मुरकंड पडल्याली. तमाशाचा बाज तर निराळाच व्हता. दिवस मावळतीला लागला व्हता, दिवसभर आमराईत ठिवल्याल्या पालखीकडं जाणारं पाय आता हळु हळु घराकडं निघालं व्हतं. मुक्कामी राहुट्या मधल्या चुली पेटल्या होत्या आन् आम्ही परतीच्या मार्गाला लागला व्हताव एवढ्यातच चालता-चालताच एक अपंग माणुस भुक लागली मनुन भिक मागत व्हता आन् त्येज्या शेजारी आसल्याल्या एका मोठ्या दगडावर पाच पन्नास निवद ठिवलं व्हतं पण देव पाप करलं म्हणुन त्यो खाऊ शकत नव्हता. ह्यो आसला ईरोधाभास बगुन काळीज पिळवटुन गेलं राव.
खरंच जत्रत लय काय-काय बगाया मिळतंय आन् शिकायला तर त्याऊन जास्त मिळतंय म्हणुनच दर वरसाला म्या माज्या लहाणपणीच्या दोस्तांबरूबर येडाईच्या जत्रला जातोच. कमी येळंत मला हितं हजारो चेहरं आन् त्येंच्या येगयेगळ्या तऱ्हा आनुभवायला मिळत्यात. आता पुढच्या वर्षीच्या चैतीलाच आमराईत जायचं तवर आपली रोजची जत्रा सुरूच राहणार येडाबाईच्या आशिर्वादानं.
बोला आई राजा उदं उदं......

लेखक : प्रा.विशाल गरड
दिनांक : १२ एप्रिल २०१७

Sunday, April 9, 2017

| कडबा ©

जवारीची सुगी झाली की रानात कडब्याच्या राशी लागत्यात ; मग त्येची गंज लावायची आन् तिवढुश्याच कडब्यावर शेतकऱ्याला वरिसभर रानातली गुरू ढोरं पोसावी लागत्याती. आज गावाकडं जाताना रस्त्यातच एक स्री शेतकरी बैलगाडीत कडबा भरून न्हेताना दिसली. आसल्या उन्हाच्या तडाख्यात शेतातली जवारी काढुन-बांधुन-भरून गंज लावायला न्ह्ययची म्हंजी हि लई जिकीरीचं काम आसतंय. पहिलं जवारी उपटत होती पण आता पाण्याआभावी रानं जाम वाळल्यामुळं जवारी कापावीच लागती. आश्या बिनबुरकुंडाच्या कडब्याच्या गंजी टकल्या मानसावनी दिसाय लागल्यात्या.
शेतामदी पुरूषांसोबतच स्रीयाबी खंद्याला खंदा लावुन काम करत्यात. ईतर कोणत्याबी क्षेत्रापेक्षा हितं शेतात आसं राबनं जाम आवघड आसतंय. आजवर शेतकरी मनलं कि फक्त माणुसच डोळ्यासमोर येतंय पण तितक्याच ताकदिनं त्येच्यासोबत रानात राबणारी स्री कधी समोर येत नाही. आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबातील स्रिया नवऱ्याच्या आत्महत्येचं भांडवलं न करता तितक्याच नेटानं पुन्हा रानात राबत्यात हे तितकच सत्य आहे. शेतात राबणाऱ्या शेतमजुरांमध्ये स्रीयांची संख्या जास्तय हे गावागावातुन सकाळी टुप्पा घिऊन निघालेल्या गाड्या बघितल्या की लक्षात येतंय.
पहिलं घरातलं जाणतं गडी रानात राबायचं आन् घरातल्या बायका ते पिकल्यालं धान शिजवुन, भाजुन खाऊ घालायच्या. आता त्यंच्या नशिबातली चुल आन् मुल हि चौकट तर म्हागच तुटुन पडलीया तरीबी चुलीच्या सरपनाची आन् चुलीवर ठिवल्याल्या भगुण्यातल्या भाजीची सोय करायला आजची शेतकरी स्री अहोरात्र झटत हाय. सोबतच नवऱ्यानं घेतलेल्या कर्जाचं हाप्तं बी प्रामाणिकपणे फेडत हाय.
एकीकडं शाळेतुन घरी येणाऱ्या लेकरांची वाट बघत बसल्याली आई तर दुसरीकडं रानातुन घरी येणाऱ्या आईची वाट बघणारी पोरं आन् गोठ्यातली ढोरं; हाच फरक आहे शेतकरी आणि ईतर कुटुंबातला....

लेखक : प्रा.विशाल गरड
दिनांक : ०९ मार्च २०१७

गोष्ट एका शस्त्रक्रियेची.

दिनांक १२ सप्टेंबरला मला आणि बार्शीचे प्रसिद्ध सर्जन डॉ.राहुल मांजरे यांना बार्शीत पुरस्कार होता त्यासाठी म्हणून मी पांगरीहून आधी डॉक्टरच्या...